Drie bijzondere groenprojecten op de Azoren

Verschillende beken stromen door het dal van de krater van Furnas

De archipel van de Azoren ligt in de warme golfstroom van de Atlantische oceaan. Dit heeft zijn invloed op de rijkdom van de planten die er voorkomen. Door het vochtige weer en het gematigde klimaat gedijen veel plantensoorten hier.
De eilanden groep is halverwege de 15^e eeuw (her)ontdekt door Portugese en Vlaamse zeelieden. Nadat de handel en landbouw tot ontwikkeling kwamen en er een bestuur is ontwikkeld werden er dorpen en steden gebouwd. Hiermee gepaard gaande werden parken en landgoederen gerealiseerd. In die periode zijn planten uit andere windstreken ingevoerd en aangeplant. Enerzijds gebeurde dit vanwege economische belangen. Hierbij kan gedacht worden aan het invoeren van landbouwgewassen zoals onder andere thee, bananen zoete aardappel en ananas. Eveneens werden bomen voor de bosbouw geïntroduceerd zoals de Japanse ceder (Cryptomeria japonica). Anderzijds werden bijzondere soorten geïntroduceerd om de welvaart van de tuineigenaar te tonen en hiermee te pronken. Sommige soorten, zoals de gemberplant, woekeren zodanig dat ze de inheemse vegetatie bedreigen.

In dit artikel wil ik drie groenprojecten beschrijven op de Azoren. Het gaat om een historisch landgoed op São Miguel, een finca op Terceira en de botanische tuin van Horta op het eiland Faial.

Buitenplaats Terra Nostra, Furnas (São Miguel)

Landhuis op buitenplaats Terra Nostra met natuurzwemvijver.

Omstreeks 1775 bouwt de Amerikaan Thomas Hickling, rijke koopman uit Boston en honorair consul namens Amerika, een houten vakantiewoning in het dal van Furnas. Hiermee legt hij de basis van de buitenplaats Terra Nostra. Het dal van Furnas wordt gevormd door een krater met een diameter van 7 kilometer. Ogenschijnlijk is de vulkaan gedoofd maar de talrijke geisers en warmwaterbronnen bewijzen het tegendeel. Furnas heeft honderden kleine bronnen en beken, allemaal met verschillende eigenschappen en waterkwaliteiten. Buitenplaats Terra Nostra is gelegen in het midden van dit prachtige watersysteem.
Aan de voorzijde van het eenvoudige huis, dat Yankee Hall werd genoemd, was er een zwembad met middenin een eiland. Het natuurlijke zwembad werd , en wordt nog steeds, gevuld met warm bronwater uit een van de beken. Het geheel was omgeven door bomen die voornamelijk uit Noord Amerika kwamen. Een eik die door Hickling werd aangeplant is nog steeds aanwezig.

Laan met palmen door de buitenplaats.

Verschillende nieuwe soorten werden vanuit Noord-Amerika, Australië, Nieuw Zeeland, China en Zuid-Afrika geïmporteerd. Sommige van deze soorten domineren bepaalde delen van het park.
Omstreeks 1848 werd het geheel eigendom van Graaf da Praia die het houten huis heeft vervangen. De gravin, die een verwoed tuinierster was, heeft samen met haar man de twee hectare grote tuin vergroot met waterpartijen, bloemen parterres en beplantingen. Hun zoon, de markies da Praia e Montfort, heeft een standbeeld ter ere van zijn ouders in de tuin geplaatst. Hij heeft de Britse tuinman Milton naar Furnas gehaald. Samen hebben zij de waterpartijen verder uitgebreid, onder andere in de vorm van serpentinekanalen, Grotto’s aangelegd en een laan met Australische Koningspalmen (Arconthophoenix cunninganmiana) in de richting van het standbeeld van zijn ouders gerealiseerd. Rondom het standbeeld zijn acht Canarische dadelpalmen geplant (Phoenix canariensis).
De 2^e helft van de 19^e eeuw markeren het hoogtepunt van de tuinkunst op de Azoren. Tussen de uitstekende tuinbazen van die periode steken Antonio Borges, José do Canto en José Jácome Correia er bovenuit. Zij strijden onderling om de mooiste parken te realiseren met de meest zeldzame plantencollecties. Na de roemtijd van deze vakmensen werden er twee Britse tuinbazen gecontracteerd, P. Wallace , en in 1845, George Brown, die waren voorgesteld door een toen al welbekende kwekerij van Withly en Osborne uit Fulham, Londen. De laatste ondernam allerlei initiatieven zoals het ontwerp en realisatie van het Murtas Park, nabij Hotel Terra Nostra.

Verschillende kanaaltjes door het park.

In de periode tot 1935 werd het park verwaarloosd totdat het Hotel Terra Nostra naast het park werd gebouwd. Vanaf die periode  werd de Schotse tuinbaas John McInroy ingehuurd voor de supervisie op de restauratie van het gehele park. Het terrein is uitgebreid tot zijn huidige omvang van 12,5 hectare.
In deze periode nam de bekendheid van Terra Nostra als Spa-resort toe. De Tweede Wereldoorlog maakte hier abrupt een eind aan. Ondanks de terugval behield het hotel zijn oorspronkelijke elegantie en de tuin werd zorgvuldig onderhouden. De Azoren waren destijds onbekend terrein en werden slechts bezocht door avonturiers of welingelichte reizigers.
Vanaf 1989, met de uitbreiding van het hotel, werd het park opnieuw gerenoveerd. Hiervoor zijn de tuinbouwkundige David Sayers en de bomenman Richard Green verantwoordelijk. In 1993 is het plan volledig gerenoveerd, waarbij meer dan 3000 verschillende bomen, struiken en vaste planten zijn aangeplant.
Van deze gevarieerde beplanting is het zeer zeker genieten in deze bijzondere setting van een historisch landgoedpark in de waterrijke krater van een vulkaan op de São Miguel. De weelderige beplanting en de verschillende bronnen, beken en geisers maken het tot een typische Azoriaanse buitenplaats.

Quinta da Nasce-Água, Angra do Herroísmo (Terceira)

Park gaat op een natuurlijke manier over in het landschap.

Een project van geheel andere orde is de Quinta da Nasce-Água. Het prachtige Quinta da Nasce-Água heeft een schitterende, landelijke locatie met uitzicht op de historische stad Angra do Heroísmo. Deze stad ligt op slechts 3 km afstand. De boerderij van het geboren water, zoals de naam luidt in het Nederlands, duidt op de bronnen die de tuinvijvers vullen. De boerderij is van een herenboer geweest en heeft een prachtige bestemming als hotel gekregen. 
Het door de oorspronkelijke eigenaar aangelegde park doet perfect dienst als ruimte om te recreëren voor de huidige hotelgasten. De combinatie van historisch landhuis en park is op deze manier intact gebleven en krijgt een functie waar meerdere gebruikers van kunnen genieten.

Exotische beplanting in de tuin van de quinta.

In het park wisselen gazons en solitaire bomen en boomgroepen elkaar af met slingerende paden, planten

Tuinmuren en verharding van natuursteen van het eiland.

borders en vijvers. Ook hier valt op dat de beplanting bestaat uit inheemse en exotische beplanting van over de gehele wereld. De verhardingen en bouwkundige elementen worden gezocht en gevonden op het eiland zelf. Natuursteen en lavagrind vormen de hoofdmaterialen voor de paden. Tuinmuren worden gemaakt van gehakte natuursteen van het eiland.

De relatie met de omgeving is hier op een mooie manier gebruikt. Het is onduidelijk voor de bezoeker, die kijkt vanaf het hoofdgebouw, waar het park eindigt en de omgeving begint. Dit is een geijkt middel om de tuin groter te laten lijken en onderdeel uit te laten maken van de omgeving.
Jardim Botánico, Horta (Faial)
Deze fraaie botanische tuin van circa 8.000m2, gelegen in het buurtschap Flamengos nabij Horta, geeft een overzicht van de vegetatie op de Azoren. De naam van het buurtschap verwijst naar de Vlamingen die als één van de eerste bewoners in grote getallen hier zijn komen wonen halverwege de 15^e eeuw.

Onderdeel van de tuin met inheemse planten.

In totaal bestaat de tuin uit zeven onderdelen. Zo zijn er tuinen met medicinale en aromatische planten en kruiden, een deel met sierplanten die vooral in lokale eilandtuinen voorkomen en een tuin met een kleine collectie orchideeën. De meest aantrekkelijke tuin is de tuin met de inheemse planten die op de eilanden van de archipel voorkomen. Deze is bovendien het grootste onderdeel van de tuin. Deze collectie wordt getoond in een siertuin met meanderende paden, vijvers en diverse bosschages.
De naam Jardim Botanico Horta (Faial) doet vermoeden dat het de botanische tuin van het eiland Faial is. Toch heeft het vooral tot doel de flora van de gehele archipel te onderzoeken, te behouden en waar mogelijk ook projecten te initiëren de oorspronkelijke, inheemse vegetatie weer te herstellen. Aan de opzet van de tuin is te zien dat deze op een wetenschappelijke leest is geschoeid. Rondom het  oude landhuis - Quinta São Lourenço - zijn er zowel systematische als meer landschappelijke tuinen aangelegd. Het landhuis doet dienst als kantoor. Achter het hoofdgebouw is, ter gelegenheid van het twintig jarig jubileum, een nieuw bezoekerscentrum geopend. Hier is de mogelijkheid de tentoonstelling of een film te bekijken. Wanneer het regent, wat het nog wel eens wil doen, biedt het een welkom onderdak.

Uitbreiding van de botanische tuin .

De botanische tuin heeft een uitbreiding op een andere plek van het eiland, in het gehucht Pedro Miguel. De uitbreiding is gelegen op een hoogte van 400m en is circa zes hectare groot. De ontwikkeling ondergaat een herstel van de oorspronkelijke flora en fauna van het vochtige tot zeer vochtige laurierbos (Laurissilva). Naast de belangrijke wetenschappelijke rol die dit project behelst heeft het gebied een hoge landschappelijke waarde.

Literatuur over parken en tuinen op de Azoren

Voor tuinliefhebbers verscheen er de handige gids: Jardins & Parques dos Açores - Azores Parks and  Gardens, van Isabel Soares de Albergaria. Hierin zijn alle belangrijke tuinen op eilanden van de archipel beschreven. In totaal staan circa 65 tuinen en parken geschetst. Het boek verscheen als compleet Portugees-Engelse talige editie. Het boek is wetenschappelijk van beschrijving en interpretatie. De taal is echter zo toegankelijk dat het juist datgene heeft wat een breed toegankelijk gids moet hebben. Een absolute  must-have voor de tuinliefhebber die de Azoren wil bezoeken.

Meer informatie over flora en fauna van de Azoren

Boerderijen en erven op de Azoren

Wit gepleisterde boerderij met natuurstenen kozijnen.

De laatste jaren organiseren we regelmatig dolfijnenreizen naar de Azoren. De Azoren is een eilanden archipel die behoort tot Portugal. Ze zijn gelegen op de lijn Lissabon – New York in de Atlantische Oceaan. De afstand tot het vaste land van Portugal is ongeveer 1.600 km. Er zijn negen eilanden die in drie groepen zijn onder te verdelen. De meest oostelijke groep bestaande uit Sao Miguel en Santa Maria, de centrale groep met Terceira, Graciosa, Faial, Pico en Sao Jorge en de meest westelijke groep bestaande uit Corvo en Flores. De uiterste punten van de eilandengroepen liggen ongeveer 600 km uit elkaar. De eilanden zijn volgens de geschiedenisboeken vanaf de 15^e eeuw bewoond waarbij de Portugezen de eerste bewoners waren. Door recente ontdekkingen op Pico en Terceira komt deze theorie onder druk te staan. In een later artikel kom ik hierop terug.

Boerderijen op de Azoren

Boerenwoning op Pico van lava blokken en lava split als verharding.

Tijdens onze reizen naar de Azoren valt me de eenvoud van de agrarische bebouwing op. Zoals gebruikelijk voor landelijke bebouwing gebruikt men de bouwmaterialen die voorhanden zijn. Om dat de Azoren vulkanische eilanden zijn worden de huizen opgebouwd uit lavastenen. Oorspronkelijk werden de stenen los gestapeld. Later werden de stenen passend gezaagd of gevoegd. Het houtwerk van deuren en kozijnen wordt in felle kleuren geschilderd. Nog later worden sommige huizen gepleisterd en eveneens in wit geschilderd of in felle kleuren. Bij de meer luxe bebouwing is het een combinatie van gezaagde lavasteen afgewisseld met geschilderd pleisterwerk.

Erf bij de agrarische bebouwing

Muurtjes van stapelstenen als verdeling van de moestuin.

Uiteraard wordt ook voor de indeling van het erf materiaal gebruikt uit de nabije omgeving. Vaak wordt het erf afgeschermd met lage muurtjes van zwarte lavasteen en de half verharding van het erf bestaat uit lava split of een bestrating van afgeronde lavakeien. Voor de meer luxe boerderijen wordt bij de entree een mozaïek van zwarte en witte Portugese keitjes aangelegd.
Rondom de woning met terras liggen de moestuinen waar vooral kool, aardappel en zoete aardappel wordt gekweekt. Verder komen de gangbare groenten en fruit voor. Wel zijn er verschillen per eilanden groep. Op Sao Miguel zijn enkele thee plantages (de enige in Europa) en wordt ananas gekweekt. Verspreidt over de eilanden komen worden bananen en druiven gekweekt.
Het bedrijf is vaak een gemengd bedrijf met tuinbouw en veeteelt. Omdat de oceaan zo dichtbij is werd eveneens gevist door de boeren. Tot de tachtiger jaren van de vorige eeuw werd op walvissen gejaagd. In het verleden was dit op kleine schaal waar vele inwoners van de eilanden, dus ook de boeren, deelnamen. Vanuit roeiboten werden jaarlijks enkele walvissen gevangen voor eigen consumptie. Vanaf 1985 is de jacht op walvissen gestaakt.

Beplantingen

Boerenwoning met terras van lava blokken en wit gevoegd.

De erfbeplanting wordt, evenals de andere materialen van het erf, in de directe omgeving gevonden. De Atlantische oceaan heeft een grote invloed op de vegetatie van de Azoren. De vegetatie is ingedeeld bij het Atlantisch areaal. Dit betekent dat er (naarmate je hoger komt) veel bewolking is, het er flink kan regenen, de zomers relatief koel (25°C) en de winters warm (15°C) zijn. Er is altijd water voorradig. Voor de vegetatie betekent dat, dat ze beschikken over een lange groeiperiode. Een echte rustperiode, zoals de winters in Nederland, heeft de vegetatie niet. De Azoriaanse flora bestaat daarom zowel uit Atlantische, mediterrane, kosmopolitische (over de hele wereld voorkomende) en tropische soorten.

Theeplantage op Sao Miguel.

Na de bewoning van de eilanden in de 15^e eeuw zijn veel planten, bewust of onbewust, ingevoerd. Van de 500 plantensoorten zijn er 200 ingevoerd. De uit de Himalaya afkomstige geneeskrachtige en heerlijk geurende gemberplant, woekert door alle endemische soorten, en is dus een bedreiging voor de oorspronkelijke vegetatie. Zo’n 150 jaar geleden is de Hortensia ingevoerd en wordt voornamelijk gebruikt als afscheiding van de weilanden omdat de koeien de plant niet eten.

West Friese koeien in de weilanden van Terceira.

Andere opvallende soorten zijn de prachtig blauw-paarse Afrikaanse lelie (Agapanthus), Yucca, Canna indica, Opuntia cactussen en Agaven.

Vanwege het voor planten gunstige klimaat op de Azoren zijn er ideale omstandigheden voor de landbouw. Zo groeit er de Bataat (zoete aardappel) uit tropisch Amerika ingevoerd. Ook sinaasappels, druiven, ananas, passievruchten, limoenen, citroenen, bananen, thee, tabak en maïs doen het erg goed op deze vulkanische eilanden.

Wandelpad tussen de akkers op Pico.

In de bermen komen verschillende kruiden in het wild voor, zoals Venkel, drie soorten Munt en de Yamplant of Taro. Deze laatste komt van oorsprong uit Zuidoost Azië.

Ribeira (waterval) nabij haven van Sao Ceatano (Pico). 

Zo’n 10.000 jaar geleden, na de laatste ijstijd, ontstonden de oorspronkelijke bossen op de Azoren. Boomsoorten als Zeeden, Azoriaanse laurier en jeneverbesbomen behoren tot de oorspronkelijke begroeiing. In het oorspronkelijke Laurier-Jeneverbos, dat ook op de Canarische Eilanden en Madeira voorkomt, groeien interessante planten die het geheel een tropische aanblik geven. Varens zoals dubbelloof, Niervarens en Koningsvarens komen veelvuldig voor.

“Ribeiras” of watervallen ontstaan elke keer weer na hevige regenval. Vele ribeiras lopen recht van boven de berghellingen door het bos naar beneden. Om erosie in de toekomst te voorkomen worden boeren geactiveerd om bomen aan te planten op de voormalige weilanden. Hiervoor zijn subsidies in het leven geroepen.

Naaldbomen kwamen van nature alleen voor in de kustgebieden, voornamelijk de Zeeden. Later is onder andere de Japanse Ceder ingevoerd, vanwege de bruikbaarheid van het hout voor brandstof en scheepsbouw. Het is dus geen inheemse boom maar komt veelvuldig voor op de Azoren.

In een later artikel wil ik nog terug komen op enkele buitenplaatsen en herenboerderijen op Terceira en Sao Miguel.